Cavab: İnsan hüquq və azadlıqlarının qorunması demokratik və hüquqi dövlətin əsas prinsiplərindəndir. Bu hüquqlar sırasında vicdan azadlığı, dini etiqadını ifadə etmək hüququ və təhsil hüququ xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Hicab məsələsi də məhz bu hüquqların qarşılıqlı münasibəti kontekstində müzakirə olunmalıdır.

Hicab bir çox qadın üçün sadəcə geyim deyil, dini inancın, şəxsi əqidənin və mənəvi dəyərlərin ifadəsidir. Buna görə də hicablı şəxslərin təhsil almaq və peşə fəaliyyəti ilə məşğul olmaq imkanları hüquqi prinsiplər əsasında, ayrı-seçkiliyə yol verilmədən qiymətləndirilməlidir.

1. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyası və vicdan azadlığı

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 48-ci maddəsi vicdan azadlığını təsbit edir. Həmin maddəyə əsasən, hər kəs dinə münasibətini müstəqil müəyyənləşdirmək, dini etiqadını ifadə etmək və ya heç bir dinə etiqad etməmək hüququna malikdir.

Bu konstitusion təminat dini etiqadla bağlı məsələlərdə şəxsin seçim azadlığının qorunmasının vacibliyini göstərir.

Konstitusiyanın 25-ci maddəsi bərabərlik hüququnu, 42-ci maddəsi isə təhsil hüququnu müəyyən edir. Bu müddəalar birlikdə nəzərdən keçirildikdə, hər bir şəxsin hüquqlarının qorunması və təhsil imkanlarından bərabər istifadə etməsi məsələsi ön plana çıxır.

Bununla belə, konstitusion hüquqların həyata keçirilməsi qüvvədə olan qanunvericiliyin digər müddəaları və qanuni məhdudiyyətlərlə birlikdə qiymətləndirilməlidir. Buna görə də konkret geyim tələbinin hüquqi qüvvəsi və tətbiq dairəsi ayrıca araşdırılmalıdır.

2. Təhsil hüququ və bərabərlik prinsipi

“Təhsil haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 3-cü maddəsində insan hüquq və azadlıqlarına hörmət, humanistlik, bərabərlik, tolerantlıq və dözümlülük təhsil sahəsində dövlət siyasətinin əsas prinsipləri kimi müəyyən edilmişdir.

Qanunun 5-ci maddəsi isə hər bir vətəndaşın təhsil almaq imkanının təmin olunmasını və dinindən asılı olmayaraq ayrı-seçkiliyə yol verilməməsini nəzərdə tutur.

Bu prinsiplər təhsil müəssisələrində hər kəsə hörmətlə yanaşılmasının vacibliyini göstərir. Dini etiqadla bağlı məsələlərə münasibətdə də insan ləyaqəti və bərabər rəftar prinsipləri nəzərə alınmalıdır.

Lakin təhsil hüququ ilə bağlı ümumi təminatların mövcudluğu konkret geyim qaydalarının avtomatik olaraq tətbiq edilməyəcəyi mənasına gəlmir. Hüquqi qiymətləndirmə zamanı müvafiq qanunvericiliyin qüvvədə olan redaksiyası əsas götürülməlidir.

3. Hicablı müəllimlərin hüquqi vəziyyəti

Hicablı müəllimlərin dövlət ümumi təhsil müəssisələrində işləməsi məsələsi vicdan azadlığı ilə yanaşı, təhsil sahəsində qüvvədə olan xüsusi normativ tələblər baxımından da araşdırılmalıdır.

2026-cı ilin iyul ayında “Ümumi təhsil haqqında” Qanuna edilmiş dəyişikliklərlə dövlət ümumi təhsil müəssisələrində təhsilverənlərin geyimi ilə bağlı tələblərin səlahiyyətli qurum tərəfindən müəyyən edilməsi nəzərdə tutulmuşdur. Həmin dəyişikliklər geyim tələblərinə riayət olunmasını da qanunvericilikdə təsbit edir.

Bundan əlavə, Nazirlər Kabinetinin 6 oktyabr 2026-cı il tarixli 325 nömrəli qərarı ilə dövlət ümumi təhsil müəssisələrində təhsilverənlər üçün geyimlə bağlı tələblər təsdiq edilmişdir.

Bu səbəbdən hicablı müəllimlərin hüquqi vəziyyətini qiymətləndirərkən yalnız Konstitusiyanın 48-ci maddəsinə istinad etmək kifayət etmir. Həmçinin müvafiq qərarın konkret müddəaları, qüvvəyə minmə tarixi, tətbiq dairəsi və digər qanunlarla uyğunluğu nəzərdən keçirilməlidir.

Hər hansı müəllimə münasibətdə məhdudiyyət tətbiq edilirsə, həmin məhdudiyyətin konkret hüquqi əsası aydın göstərilməli və şəxsin hüquqlarına təsiri qanunvericiliyə uyğun qiymətləndirilməlidir.

4. Dünyəvilik və dini etiqad azadlığı

Azərbaycan dünyəvi dövlətdir. Dünyəvilik dövlətin dini qurumlardan ayrı fəaliyyət göstərməsini və təhsil sisteminin dünyəvi prinsiplər əsasında təşkilini nəzərdə tutur.

Lakin dünyəvilik anlayışının hüquqi tətbiqi dini etiqad azadlığının ümumi şəkildə inkar edilməsi kimi şərh olunmamalıdır. Digər tərəfdən, vicdan azadlığı da təhsil müəssisələrində müəyyən edilmiş bütün qaydalardan istisna hüququnun avtomatik mövcudluğu demək deyil.

Əsas məsələ dövlətin qanuni məqsədləri ilə fərdin fundamental hüquqları arasında hüquqi tarazlığın qorunmasıdır. Bu tarazlıq ayrı-seçkiliyin qarşısının alınmasını, insan ləyaqətinə hörməti və normativ tələblərin qanuni əsaslarla tətbiqini tələb edir.

5. Hüquqların müdafiəsi üçün hüquqi yanaşma

Hicabla bağlı konkret mübahisə yarandıqda aşağıdakı məsələlərin araşdırılması əhəmiyyətlidir:

Tətbiq olunan tələbin hansı qanuna və ya normativ hüquqi akta əsaslandığı;

Həmin tələbin konkret şəxsə və təhsil müəssisəsinə şamil edilib-edilmədiyi;

Məhdudiyyətin qanunvericiliyə uyğun tətbiq olunub-olunmadığı;

Şəxsin hüquqlarına təsirin və mümkün ayrı-seçkilik iddiasının hüquqi baxımdan əsaslandırılıb-əsaslandırılmadığı;

Qərardan şikayət vermək və hüquqi müdafiə vasitələrindən istifadə etmək imkanları.

Şəxsin hüquqlarının pozulduğunu düşündüyü halda, müvafiq quruma yazılı müraciət edərək qərarın hüquqi əsasını tələb etməsi və zərurət olduqda hüquqşünasdan məsləhət alması məqsədəuyğundur.

Nəticə

Hicab və təhsil hüququ məsələsi yalnız dini və ya ictimai müzakirə mövzusu deyil, eyni zamanda konstitusion hüquqların, təhsil qanunvericiliyinin və dövlətin normativ tələblərinin qarşılıqlı əlaqəsini əhatə edən hüquqi məsələdir.

Vicdan azadlığı, bərabərlik və təhsil hüququ Azərbaycan Respublikasının hüquq sistemində mühüm yer tutur. Eyni zamanda, dövlət ümumi təhsil müəssisələrində təhsilverənlərin geyimi ilə bağlı qüvvədə olan xüsusi qaydalar da nəzərə alınmalıdır.

Hüquqi dövlətin əsas vəzifələrindən biri insan hüquqlarını qorumaq, qanunların bərabər və əsaslandırılmış şəkildə tətbiqini təmin etmək və hər bir mübahisəyə hüquqi müəyyənlik prinsipi əsasında yanaşmaqdır. Hicab məsələsində də hüquqi qiymətləndirmə emosional yanaşmalara deyil, Konstitusiyaya, qüvvədə olan qanunvericiliyə və konkret vəziyyətin hüquqi hallarına əsaslanmalıdır.

Hüquqi mənbələr:

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyası — 25, 42 və 48-ci maddələr.

“Təhsil haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu — 3-cü və 5-ci maddələr.

“Ümumi təhsil haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununda dəyişiklik edilməsi barədə 7 iyul 2026-cı il tarixli Qanun.

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 6 oktyabr 2026-cı il tarixli 325 nömrəli qərarı.